ไม่ได้หลงทาง! ไขปริศนาปลาหมอนักเดินทางทำไมชอบเดินหน้าฝน

เมื่อเข้าสู่ช่วงฤดูฝนอย่างเต็มตัว หลายคนเดินทางตามท้องถนนหรือพื้นที่ใกล้แหล่งน้ำธรรมชาติ อาจจะได้พบเห็นภาพชวนทึ่ง... เมื่อมีฝูงปลาตัวเล็กๆ จำนวนมาก กำลังใช้อวัยวะส่วนเหงือกและครีบอกตะเกียกตะกาย "เดินข้ามถนน" หรือคืบคลานไปบนพื้นดินเลนอย่างไม่ย่อท้อ จนได้รับฉายาว่า "ปลาหมอนักเดินทาง"

 

พวกมันไม่ได้หลงทาง และไม่ได้หนีน้ำท่วมอย่างที่หลายคนเข้าใจ แต่การเดินทางบนบกนี้คือกลไกการเอาตัวรอดอันน่าทึ่ง วันนี้เราจะพาทุกคนไปหาคำตอบกันว่า "ปลาหมอเดินไปไหน?" และ "ทำไมต้องเป็นช่วงหน้าฝนเท่านั้น?"

 

ปลาหมอ ที่ไม่ใช่หมอปลา คือใคร?

ปลาหมอ (ชื่อวิทยาศาสตร์: Anabas testudineus) เป็นปลาน้ำจืดพื้นบ้านของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย พบได้ทั่วไปในนา คลอง หนองบึง เป็นปลาขนาดเล็กที่คนไทยรู้จักดี เพราะทั้งกินง่าย เลี้ยงง่าย และทนต่อสภาพแวดล้อมได้ดีมาก
 

 

เป้าหมายในการเดินทางของปลาหมอ (Anabas testudineus) หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า "ปลาหมอไทย" มันกำลังมุ่งหน้าไปสู่สองสิ่งนี้:

• มุ่งสู่แหล่งน้ำใหม่ที่อุดมสมบูรณ์กว่า: ในช่วงฤดูร้อน แหล่งน้ำเดิมที่มันอาศัยอยู่มักจะแห้งขอด แออัด และขาดแคลนอาหาร เมื่อฝนแรกของปีตกลงมา มันจะใช้สัญชาตญาณรับรู้ถึงกลิ่นอายของน้ำใหม่ และพยายาม "ไถลตัว" ออกจากสระเดิมเพื่อค้นหาหนอง บึง หรือทุ่งนาผืนใหม่ที่มีอาหารอุดมสมบูรณ์และพื้นที่กว้างขวางกว่า
• เดินทางไป "ขยายพันธุ์" และวางไข่: แหล่งน้ำใหม่ที่น้ำท่วมขังในช่วงต้นฤดูฝน (เช่น ทุ่งนา หรือป่าละเมาะที่น้ำท่วม) จะเป็นแหล่งอนุบาลลูกปลาชั้นยอด มีสัตว์น้ำขนาดเล็กและแพลงก์ตอนเป็นอาหารมากมาย การเดินทางข้ามบกจึงเป็นการพาลูกๆ ในท้องไปลืมตาดูโลกในทำเลทองนั่นเอง

 

ทำไมต้องเลือกเดินทาง "ช่วงหน้าฝน"?

คำตอบนี้ถูกกำหนดไว้ด้วยสภาพร่างกายของปลาหมอและสภาพแวดล้อมที่เอื้ออำนวยอย่างประจวบเหมาะ:

• มี "อวัยวะพิเศษ" ช่วยหายใจบนบก: ปลาหมอมีอวัยวะพิเศษที่เรียกว่า "Labyrinth organ" (อวัยวะเขาวงกต) อยู่บริเวณส่วนหัวถัดจากเหงือก ทำให้มันสามารถฮุบอากาศหายใจจากบนบกได้โดยตรง ไม่จำเป็นต้องอยู่ในน้ำตลอดเวลาเหมือนปลาชนิดอื่น มันจึงอึด ทนทาน และมีชีวิตอยู่บนบกได้นานหลายชั่วโมงหรือเป็นวัน
• สภาพความชื้นในหน้าฝนช่วยเซฟชีวิต: แม้จะหายใจบนบกได้ แต่ผิวหนังและเหงือกของมันยังคงต้องมีความชุ่มชื้นอยู่เสมอ หากมันเดินทางในฤดูร้อน แดดที่แผดเผาจะทำให้ตัวมันแห้งและตายอย่างรวดเร็ว "สายฝนและความชื้นในฤดูฝน" จึงเป็นเกราะคุ้มกันชั้นดีที่ช่วยล่อลี้ยงผิวหนังของมันไม่ให้แห้ง และช่วยลดแรงเสียดทานในการแถลตัวไปตามพื้นหญ้าหรือดินเลน
• ใช้อาวุธลับ "ครีบและฝาเหงือก" ในการเดิน: ปลาหมอจะใช้ฝาเหงือกที่มีลักษณะเป็นหยักหนามคล้ายฟันเลื่อยค้ำยันพื้น และใช้ครีบอกร่วมกับคอในการบิดตัวสะบัดไปข้างหน้า ซึ่งการเคลื่อนที่แบบนี้จะทำได้ง่ายและลื่นไหลที่สุดเมื่อพื้นดินเปียกแฉะจากน้ำฝน
•  

แม้ว่าจะเป็นนักเดินทางที่ทรหด แต่ในยุคปัจจุบัน เส้นทางธรรมชาติของพวกมันถูกตัดผ่านด้วยถนนคอนกรีตและชุมชนเมือง ทำให้เรามักจะเห็นภาพปลาหมอถูกรถทับตายเป็นจำนวนมากตามท้องถนนในช่วงที่ฝนตกหนัก

 

 

 

หากใครขับขี่รถยนต์ในช่วงหน้าฝนแล้วเจอฝูงปลาหมอกำลังเดินข้ามถนน หากปลอดภัยพอก็อาจจะชะลอความเร็ว หรือช่วยจับพวกมันไปปล่อยในแหล่งน้ำใกล้เคียง เพื่อเป็นการช่วยส่งเสริมสัญชาตญาณนักเดินทางของพวกมันให้ไปถึงจุดหมายอย่างปลอดภัย

 

วิถีชีวิตกับความทรงจำหน้าฝน

สำหรับเด็กๆ ในชนบท ปลาหมอช่วงหน้าฝนคือ “ของขวัญจากธรรมชาติ”ภาพเด็กๆ วิ่งลุยน้ำกลางสายฝน ถือขันไล่จับปลาหมอคือความสุขที่ไม่ต้องมีอะไรแพงๆ กลับถึงบ้าน ก็เอาไปให้พ่อให้แม่ได้ทำมื้อเย็น กลิ่นไอบ้านนาแท้ๆ ที่อบอวลไปด้วยความทรงจำของรุ่นต่อรุ่น