ทำไมถึงเรียก “พระพันปีหลวง” สรรพนามแห่งความเทิดทูน พระราชมารดาแห่งพระมหากษัตริย์

ทำไมถึงเรียกว่า “พระพันปีหลวง”?

เบื้องหลังคำยกย่องที่เต็มไปด้วยประวัติศาสตร์และความหมายทางราชสำนักไทย

 

ในช่วงเวลาที่ประชาชนชาวไทยต่างน้อมรำลึกถึง สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง หลายคนอาจสงสัยว่าเหตุใดจึงมีคำว่า “พระพันปีหลวง” ต่อท้ายพระราชสมัญญา และ “พันปี” หมายถึงอะไร — ทำไมจึงใช้คำนี้แทนพระราชมารดาในพระมหากษัตริย์

 

“พระพันปีหลวง” คือใคร

คำว่า “พระพันปีหลวง” เป็นราชาศัพท์ที่ใช้เรียก พระราชมารดาแห่งพระมหากษัตริย์ที่ครองราชสมบัติอยู่ในปัจจุบัน กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ พระราชชนนีของพระมหากษัตริย์ผู้ครองราชย์ ซึ่งทรงเป็น “สมเด็จพระราชินีในรัชกาลก่อน” และได้รับการเทิดทูนให้ดำรงพระเกียรติยศเป็น “พระบรมราชชนนีพันปีหลวง”

 

หลังการเสด็จสวรรคตของ พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) รัฐบาลและสำนักพระราชวังได้ประกาศพระราชสมัญญาอย่างเป็นทางการว่า

“สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง”

 

โดยมีความหมายครบถ้วนดังนี้

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ — หมายถึง พระราชินีในรัชกาลที่ 9

พระบรมราชชนนี — หมายถึง พระราชมารดาในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 10

พันปีหลวง — เป็นคำยกย่องที่สูงสุดสำหรับพระราชมารดาแห่งกษัตริย์

 

ความหมายของคำว่า “พันปี”

คำว่า “พันปี” ในที่นี้ ไม่ได้หมายถึงอายุหนึ่งพันปีจริง ๆ

แต่เป็นคำโบราณที่ใช้เพื่อ สื่อถึงความสูงศักดิ์ ความยิ่งใหญ่ และความเคารพสูงสุดในราชสำนัก

 

ในราชาศัพท์ไทย “พัน” มักหมายถึง “จำนวนมาก” หรือ “สูงสุด”

คล้ายกับการใช้คำว่า “หมื่น” หรือ “แสน” เพื่อแสดงเกียรติยศ ไม่ใช่ตัวเลขตามความหมายตรง

 

ส่วนคำว่า “ปี” ในที่นี้หมายถึง “ชีวิต” หรือ “กาลเวลา”

ดังนั้น “พันปี” จึงสื่อถึง “ผู้ดำรงอยู่เหนือกาลเวลา” — ผู้เป็นมารดาแห่งราชบัลลังก์ ผู้ทรงพระคุณอันยิ่งใหญ่ต่อแผ่นดิน

 

รากประวัติศาสตร์ของคำว่า “พระพันปีหลวง”

คำนี้มีใช้มานานตั้งแต่ สมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นคำราชาศัพท์ที่ใช้เฉพาะกับ “พระราชมารดาในพระเจ้าแผ่นดิน” เท่านั้น ตัวอย่างในประวัติศาสตร์ เช่น

 

- สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี พระราชชนนีในรัชกาลที่ 3

- สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระบรมราชินีนาถในรัชกาลที่ 5

ทั้งสองพระองค์นี้ เคยได้รับพระเกียรติยศเป็น “พระพันปีหลวง” เช่นเดียวกัน

 

ซึ่งเป็นประเพณีที่สืบต่อมาในราชสำนักสยาม เพื่อแสดงให้เห็นว่า เมื่อกษัตริย์พระองค์ใหม่เสวยราชสมบัติ พระราชมารดาจะได้รับพระเกียรติสูงสุด เป็นทั้ง “พระราชมารดาแห่งพระมหากษัตริย์” และ “พระแม่แห่งแผ่นดิน”

 

ความหมายในรัชสมัยปัจจุบัน

ในรัชกาลที่ 10 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชมารดาคือ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งทรงเคียงคู่กับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 มาโดยตลอด ทรงมีพระราชกรณียกิจอันยิ่งใหญ่ ทั้งด้านศิลปหัตถกรรมไทย การอนุรักษ์ผ้าไทย การส่งเสริมอาชีพ และการดูแลราษฎรทั่วทุกภูมิภาค

 

ดังนั้น คำว่า “พระพันปีหลวง” จึงไม่ใช่เพียงคำยกย่องทางราชพิธี แต่เป็น คำแทนพระคุณและพระมหากรุณาธิคุณของพระราชมารดาแห่งกษัตริย์ไทย ที่เปรียบเสมือน “แม่ของแผ่นดิน”

 

อ้างอิง @ศิลปวัฒนธรรม , วิกิพีเดีย (สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี) , วิกิพีเดีย (สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง)